Wednesday, July 26, 2006


Kuntur pasa


Yaw kuntur llaqtay urqupi tiyaq,
maymantam qawamuwachkanki kuntur kuntur.
Apallaway llaqtanchikman, wasinchikman chay chiri urqupi,
kutiytam munani kuntur kuntur.

Fuga

Qusqu llaqtapim plasachallanpim suyaykamullaway,
Machu Pikchupi Wayna Pikchupi purikunanchikpaq.

Ayacucho Taki

Huqariq: Yachachiq Miguel Ángel Pinto Tapia

Chiwchichakunamanta / taki


Chikchichamanta taki

Chiwchichakuna nichkan, chilak, chilak, chilak (Kutiy)
Yarqakuwachkaqtin, chirikuwachkaqtin (Kutiy)
Wallpañataq maskan sara triguchata (Kutiy)

Chiwchichakuna ukllananpaq huk p’uchawkama (Kutiy)
Chiwchichakuna nichkan, chilak, chilak, chilak (Kutiy)
Mikhuyta munaspa, chirita manchaspa (Kutiy)

Tikrachiq: Amawta Hèctor Yauri Benites



Intip Churin

Ñuqan kani Intip Churin, taytallaysi kachamuwan.
Ñuqan kani Intiq wawan, taytallaysi kamachiwan.
Taytallaysi kachamuwan, runaykunata maskamuy nispa.
Taytallaysi kamachiwan, runasimita yachachiy nispa.

Inka wawa ñuqa hina, may llaqtapin waqachkanki.
Intip churin ñuqa hina, waqyayniyta uyariway.
Waqyayniyta uyarispa, taytanchikwan kutirimuy.
Waqyayniyta uyarispa, ayllunchikwan kutirimuy.

Taytallaysi kachamuwan, runaykunata yachachiy nispa.
Ama suwa, ama qilla, ama llulla, ama llunk’u,
Ama suwa, ama qilla, allin kawsaypi tiyananchikpaq.
Ama llulla, mana chinkakunanchikpaq.

Inka runa mana piniyuq, makillayta hap’iykuway.
Inka wawa mana mayniyuq, kayman hamuy kay ñuqawan.
Makillayta hap’iqtiyki, taytanchikman pusasqayki.
Kay ñuqawan hamuqtiyki, runa simita yachachisqayki.

Wañuylla, wañuy wañucha, amaraq aparuwaychu.
Karuraqmi puririnay, runaykunatan maskani.
Karuraqmi puririnay, runa simitan yachachinay.

¡ Uywachikuy, uywaysikuy!

Ruraq: Yachachiq Miguel Ángel Pinto Tapia

Atuqmantawan pumamantawan


Atuqmantawan pumamantawan

Atuqwan pumawan pichá aswan sumaq kanku nispa tinkunku.

Pumaqa chukcha qaranta qhawaykukun:

– Ñuqan sumaq llanp’u qarayuq kani – nispa.
–Ñuqaqa, lliw yachayniywan aswan sumaqmi kani,– nillantaq atuqqa.

Yachaykunan munay qarakunamantaqa aswan allin.
Tikraq: Yachachiq Miguel Angel Pinto Tapia

Atuqmantawan mach'aqwaymantawan


Atuqmantawan mach'akwaymantawan

Huk kutis hatun machaqway sach’aq pachanpi chutasqa puñukusqa. Chaysi, huk atuq hatun machaqwayta qawarispa, machaqway patanpi thallaykuspa patachayukun, mana sayanchaspa, aswantaraq tullu wasan p’akikunanankama chutarikun.

Chay p’uchaymanta atuqqa ñuk’uman tukupun.


Aman huch’uy kachkaspa hatun runawan sawanpachikusunchu, yanqatan muchuswan.


T’ikraq ruraq: Miguel Ángel Pinto Tapia.

Atuqmantawan mach'aqwaymantawan

Atuqmantawan mach'akwaymantawan

Huk kutis hatun mach'akway sach’aq pachanpi chutasqa puñukusqa. Chaysi, huk atuq hatun mach'akwayta qawarispa, mach'akway patanpi thallaykuspa patachayukun, mana sayanchaspa, aswantaraq tullu wasan p’akikunanankama chutarikun.

Chay p’uchaymanta atuqqa ñuk’uman tukupun.


Aman huch’uy kachkaspa hatun runawan sawanpachikusunchu, yanqatan muchuswan.


T’ikraq ruraq: Miguel Ángel Pinto Tapia.

Atuqmantawan llant'a ruraq runamantawan

Atuqmantawan llant’a ruraq runamantawan

Huk atuqsi atuq sipiq runakunawan maskachikusqa, chaysi llant’a ruraq runata pakananta mañakusqa. Llant’a ruraq runaqa wasinta pakakunanpaq hawachin. Chayllapis, atuq maskaq runakunaqa rikurqarimunku hinaspa llant’a ruraq runata tapunku pacha, sichus atuqta rikurqanchus manachus chayta.

Llant’a ruraq runaqa siminwan nin mana, makinwantaq qawachin maypis atuq pakakuchkan chayta. Atuq maskan runakunaqa, llant’a ruraq siminwan nisqanta kasunku, manan makinwan nisqanta wakichinkuchu, hinaspa phawaylla pasanku.

Atuqqa maskaqnin runakunata ripusqanta rikurquspa, upallalla ripurqapun.
Chaypi, llant’a ruraq runaqa:

Atuq, mana pakana, ¿imaraykutan pakasqaymanta mana yupaychawankichu? – runaqa nispa tapun.
Yupaychaykiman sichus simiykiwan makiykiwan ch’ullallata rimawaq chayqa– nispa Atuqqa kutichin.


Ama ch’aqwa kawsayniykiwan, sumaq rimasqaykita panpachankichu.

Musuq simikuna:

Runasimiman tikraq: Miguel Ángel Pinto Tapia.

Atuqmantawan kichkamantawan

Atuqmantawan kichkamantawan
Huk atuqsi muqukunapi kawallu uywa hina p’itakachan hinaspa qaqapatami urmanayachkaspa p’ata kichkamanta hap'ipakun.

– ¡Akakalaw! ¡ Akakalaw! – nispas atuqqa qaparqachan pacha.
–Hanmanta hap’ipakuni mana urmanaypaq, aswantaq makichayta kichkaykiwan t'urpuwannki, ¡Akakalaw, akakalaw! – nispa atuqqa kichkata phiñachin.

–¡Qammi quchayuq kanki! ¡Yachankitan kichkayuq kasqayta! ¡Manan qamllachu kanki t’urpusqaqa– nispas kichkaqa phiñallaña atuqta kutipakun.

Ama k’iriq runakunataqa hayk’aqpis yanapakuyta mañakunkichu.
Tikraq: Yachachiq Miguel Ángel Pinto Tapia

Atuqmantawan kapuliq ruruntamantawan

Atuqmantawan kapuliq rurunmantawan
Yarqasqa atuq kapuli mallkiq pachanta purikachasqa, pukay pukay sinri kapulichakunata rikuspa, chakipatanpi sayarispa, misk'i kapulichakunataqa millp’uyta munaspa, una unaytan mawla atuqqa aypaykachan, mana waqunwan aypayta atispa nin:

–¡Manan munaykichu, hillkiykichu, sinchi q’umir kapuli! – nispa atuqqa mawla kayninta kapulip mallkiq llamtunpi yarqasqalla wañunankama puñuykun.


Manan hayk’aypis p’anra kasqaykimanta hupkunaman tunpankichu.

Tikraq ruraq: Miguel Ángel Pinto Tapia.

Atuqmantawan, k'usillu inkaman tukuqmantawan

Atuqmantawan, K'usillu inkaman tukuqmantawan



Sallqa uywakunaq quñuyninpi, k’usillu munayta tususpa, lliw uywamasinkunawan inka kanampaq akllachikun.

Chaysi huk china atuqqa k’irisqa sunquyuq mana inkapaq akllasqa kaspa, mikhunata ukumari tuqllapi rikurquspa, k’usilluta chayman aparqun, inkaq qurinmi kaypi kachkan nispa.

K’usilluqa mana allinta hamut’aspa inkaq qurinta maskan pacha, hinaspa ukumarik tuqllawan mat’ita hap’ichikun.

Kusilluqa china atuqta tuqllapi urmachisqanmanta tunpan pacha, chayqa, china atuqqa nin:

– ¡Ancha p’anramá kasqanki, maypis chhayna lliw Sallqa uywakunaq inkannin kawaq! –

Ama hayk’aqpis ima ruraykunamampis qaykunkichu, sichus manaraq allintachu kallpaykita qawarinkichu chayqa.

prueba de enlaces

para escribir un enlace solo redactalo
http://www.minedu.gob.pe y luego sombrealo y vinculalo con el simbolo
ahora yo puedo decir, haga clic aquí

Tuesday, July 25, 2006

Urqupa para taki/ Lluvia de Puna

Aranway /poema en quechua)

Atuqkuna Putina mayupatanpi quñunakusqankumanta


Atuqkuna Putina mayupatanpi quñunakusqanmanta


Huk p’uchaysi puquy pachapi, lliw ch'akiyninyuq Atuqkuna Putina mayupatanpi unu upyanankupaq quñunakusqaku. Putina Mayuqa achka unuyuq lliw lluqllakunata quñu quñurispa mancha manchayta kununun. Manas mayqan atuqpis manchakuspa mayutaqa asuytapis munankuchu.

Wayna kaq atuq sinchi sinchiman waqtanta tukuspa, wakin atuqmasintakunata pampachan:

– ¡Manchasqa Atuqkuna! Kay mayuchaqa asispa chimpanallapaqmi, kunanmantapacha ñuqa sinchi sinchi kasqaymanta apukunkis – nispa, atuqqa utqhaylla mayu unuman wikch'uyukun. Mayu unuqa ichhuchata hina ukhuman, qawaman atuqtaqa aparqacharun, chaysi atuqqa supa apananta rikurqun pacha.

Wakin atuqchakunaqa waqaspa mayu patatanta qatinku:

– ¡Ama saqiwaykuchu! ¡Kutikumuwayku! hinaspa willamuwayku ¿imaynatataq mana muchuspa unuta uqyasaqkuri? – nispanku.

P'anra atuqqa, wañunanta pakaspa, waqtanta nin:

– Arí, kunanmi tapuyniykista qanaq pachaman apachkani, kutimuspaña ñuqa kikin yachachisaykis–nispa atuqqa mayu ukhupi unuwan hiq’ipaspa wañupun.

Yukakuq runakunaqa wañuypatallapin kawsanku.

Tikraq ruraq. Miguel Ángel Pinto Tapia.

Atuq tinya wiksayuqmanta

Atuq tinya wiksayuqmanta

Huk yarqasqa atuqsi puka t’asta k’ullun ukhunpi aycha mikhunata, hank’atawan ima tarikusqa, waka michiq irqichakuna pakakusqankuta. Atuqqa aychata, hank’atakunata utqhayllataña mikhuykun, waqunpis utinankama, wiksanpis tinya tinya hina mat’i qhipanankama. Tukuy mikhuykunata tukurquspa t’asta sach’aq sunqu t’uqunmanta lluqsimun, chaysi, atuqqa umallantas urquyta atimun, ñataq tinta tinya wiksanqa aswan hatun t’uquq siminmantaqa qhiparqusqa:

– ¡Akakaw! ¡akakaw! Tinya tinta wiksachallay anchata mkhusqaymanta p’unkirqusqa – nispa atuqchaqa llakillataña qaparqachayun.

– ¡Ha, ha, ha, ha! Raqrapu atuq ¿Imaraykutan chay hinatari mikhurqurankiri? Chay t’uqumantaqa charchayaspaykiñan lluqsiyataqa atimunki – nispa nin atuq masinqa. .

Ch’aqwamantaqa sunqunchista llanp’uyachispan lluqsimusun.

Tikraq ruraq: Miguel Ángel Pinto Tapia.

Ankamantawan wach'imantawan


Ankamantawan wach’imantawan


Huk sumaq ankacha punta urqupi qasilla tukuy pachata qawakuspa tiyakuchkaran, purun quwitachata yarqayninpaq suyakuspa.

Urqu t’uqumantataq anca sipiq runaqa mana ch’aqwayta ruraspa, phurukunawan watasqa wach’iwan ankaq sunqunta chakachispa sipirqun.

Wayq’u ukhuman ankaqa urmayun:
– ¡Llakipuni phuruy makillanpi wañuyqa – nin qasqunpi phurukunawan p’istusqata wach’ita qawaspa.


Aswan llakimi rumasillanchispa makinpi waqay, wañuy.
Tikaqra Yachachiq: Miguel Ángel Pinto Tapia./ Fábula: El águila y la flecha

Ankamantawan k'ankamantawan


Ankamantawan K’ankakunamantawan

Iskay k’ankakunas wallpakunamanta maqakunakusqaku, chaysi hukniq kaq huch’uy k’ankachata mancharqachin.
Manchachisqa K’ankachaqa ch’apraq ukhuman utqhaylla pakakuq rin. Hatun K’ankataq wallpakuna uyarinanrayku rumi pirqa patataman wicharquspa, tukuy kallpanwan takiykun:

– ¡kikirikiiiiiiii! ¡Kikirikiiiiiii! ¡Kikirikiiiiiiiii! – qasqunta p’unkiykachisparaq.
Chinpa urqukunapi tiyaq machu ancaqa, k’ankaq takiyninta uyurirqamun pacha. Ankaqa qhunqayllamanta ch’ikmispa takiq k’ankataqa lliw sillunkunawan wañuñankama k’apirqapun.
Chay p’unchaymanta pacha, huch’uy k’ankachaqa llapan wallpakunawan qhipakun, chiwchichakunanpis ch’arachallañas lliw wallpakunaq runtunmanta lluqsimun.

Pipis llallisqanwan aswanta runayayta munan chayqa, qhunqayllamantan huk llalliqnin riqurimun.

T’ikraq ruraq: Miguel Ángel Pinto Tapia. / Fábula: El águila y el gallo.

Derechos Humanos en versión Quechua

PACHANTIN LLAQTAKUNAPA RUNAQ ALLIN KANANPAQ HATUN KAMACHIY

Riqsichiy

Chunka p’unchaw qapaq inti raymi 1948 watapi pachantin llaqtakunapa huñunasqa kachkaspanku allinmi ninku riqsichinku ima “pachantin llaqtarunapa runaq allin kananpaq hatun kachiyta” chaypi tukuy ima nisqanmi kay qillqapi rikurichkan. Chay rimanakuy qipanmanmi, llapan nacionkuna hapiyninpi kaqkunata mañakun kay qillqa tukuyniraq yachay wasikunapi riqsisqa, ñawirisqa kananpaq, mana imayna nacionkuna kasqankuta qawarispa.

Kofi Annan
Secretario General

Qallariynin

Qispisqa kawsakuywan kay pachapi tukuy imapi hawka kawsakuyqa sumaq sapichasqam kachkan kay qillqapi: Lliw runakunaqa mamanchikpa wachakuwasqanchikmantapunim mana pipapas usuchisqan allin qawasqa hinaspa kaqlla derechuyuq kananchik. Runakunam tukuy mana allin ruwaykunaman chayarunku, runapa derechunkunata mana sumaqta riqsispanku utaq yachachkaspankupas chaykunata mana kaqpaqpas hapispanku, lliw runakunam munanchik hamuq punchawkunapi allin kawsakuyta; tukuy manchakuykuna hinaspa muchuyllapi wakcha kaykuna chinkaruptinqa lliw runakunam mana manchakuspaña rimarisun imam umanchikpi kaqta, mana manchakuspataqmi chaskisun imam yachay munasqanchiktapas, iñisqanchiktapas. Kananmi Runakunapa Derechun waqaychaq munayniyuq kamachikuykuna, chay kamachikuykunam mana pimanpas sayapakuspa yanapanan. Kay pachapi nacionkuna allipanakuyta armanankupaqmi sunqunchikpi munaypaq munananchik hinaspam chay munayta chiqichinanchik. kay pachantin nacionkuna huñunakuypi kaq llaqtakunam kay qillqapi chiqapyachirqaku Iliw runakunapa derechunpi iñisqankuta hinaspam rimanakurqaku runakunaqa qari kaspapas utaq warmi kaspapas kaqlla derechuyuqkama kasqan riqsichiyta. Tukuy chaykunata sumaqta yachaykuspaqa qispisqa kawsakuyninchikpa kallpanchasqanmi aswan sumaqtaraq llamkasunchik llaqtanchik hatunyananpaq. kay pachantin nacionkuna huñunakuypi kaq Estadukuna rimanakunku lliw runakunapa derechunchikqa hinaspapas qispisqa kayninchikqa llapallanpa allin chaskisqa kananpaq. Sichus llapallan runakuna huk yuyayllawan hapinchik kay qillqapi churasqa derechukunata qispisqa kayninchikkunata ima chayna allin riqsisqa kaspaqa chiqapmi kanqa. Chaykunata qawarispanKAY HATUN HUÑUNAKUY LLAPALLAN TIQSI MUYU RUNAKUNAPA DERECHUSNINTA RIQSICHIN Hatun rimanakuyman lliw nacionkunamanta hamuqkunam kay qillqapi riqsichinku lliw tiqsi muyu runakunapa derechunkunata, chaynapi runakuna maypiña yachaspapas kay qillqata qawaspanku chaninchayta hinaspa qispisqa kawsakuyta yachanankupaq; atisqankuman hinam wakinkunamanpas riqsichinqaku tukuy kaykuna chiqappuni kananpaq; kaykunataqa ruwanqaku hukllawasqaman chayaqiq nacionkunapi kawsaqkunam utaq kay nacionkunapa hapiyninpi, amparonpi kaqkunam.

PUNTA KAQ (1).- Lliw runakunam paqarisqanchikmantapacha qispisqa kanchik, lliw derechunchikpipas kaqllataqmi sapakamanchikpa kanan. Yuyayniyuq kasqanchikraykum hawkalla aylluntinhina kawsayta atinanchik llapa runakunawan.

ISKAY KAQ (2).- Kay qillqapi tarikuq derechunchikmanta yachachikuykunaqa lliwchanchikpaqmi, llapanchikpaqmi manam imananchu huk runapa imarikuq kayninpas nitaq qari warmi kayninpas nitaq imayna rimasqanpas nitaq ima apukunapi iñisqanpas, manam imananchu imayna yuyaymanakusqankupas nitaq maylawmanta kasqanpas nitaq wakcha kasqanpas nitaq imaynaña kasqanpas. Lliw nacionkunam qispisqa kaspapas utaq mana qispisqa kaspapas imaymana rikchaq gobiernuyuq kanchik, wakinñataqmi huk nacionkunaman hapipasqa kanku, ichaqa imaynaña kaspapas manam hukmanpaq qawasqachu kananchik.
KIMSA KAQ (3).- Lliw runakunam derechuyuq kanchik kawsananchikpaq qispichisqa kananchikpaq hinaspa allin qawasqa kananchikpaq.

TAWA KAQ (4).-Manam pipas qasimanta kamachillapi llamkaspa kachwanchu, manataqmi piqpa rantisqanchu kanchik imaymana llamkaypi muchunapaq. Chaynapi llamkayka tukukapunñan

PICHQA KAQ (5).-Manam pipas imaymana ñakariykunaman churasqaqa kachwanchu, manataqmi runa kayninchikta pinqayman churaykuspa hasutasqaqa kachwanchu.

SUQTA KAQ (6).-Lliw runakunam maypiña tarikuspapas derechuyuq kanchik ima juiciopipas uyarichikunanchikpaq.

QANCHIS KAQ (7).-Lliw runakunam kaqlla derechuyuq kanchik, kamachikuykunapapas chaskisqan kananchikpaq, kamachikuykunaqa mana pimanpas sayapakuspanmi qawawananchik. Kallantaqmi llapanchikpa derechunchik kay yachachikuykunata qunqaspa pantaypi puriq runakunamanta piña kaspapas kasqallan qawasqa kanapaq.
PUSAQ KAQ (8).-Lliw runakunam derechuyuq kanchik justiciapi uyarisqa kaspanchik amparachikunanchikpaq, kamachikuykunamanhina derechunchikpa waqllichiq ruwaqkunamantam allin qawasqa kananchik.
ISQUN KAQ (9).-Huchanta mana sumaqta yachachkaspaqa manam pipas mana imamanta hapisqaqa kananchu, carcilpi wisqasqa nitaq hukláw naciunman qarqusqaqa kanmanchu.

CHUNKA KAQ (10).-Lliw runakunam kaqlla kasqanchikrayku mana sayapakuq justiciawan uyarichikunanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqmi kanchik juiciupi ima rurananchikpas utaq derechunchikpas yachananchikpaq. Imamanta tumpasqa kaspapas yachananchikpaqmi sumaqta qawachiwananchik.

CHUNKA HUKNIYUQ (11)

1. LIiw runakunam ima huchamanta tumpasqa kaspanchikpas manam huchayuqchu kani niyta atin, chaypaqmi derechuyuq kanchik, kamachikuykunamanhina juiciupi huchayuq kasqanchikta tarinankukama. Chay juiciupipas kanmi derechunchik garantiata chaskispanchik chiqaptapuni amachasqa kananchikpaq.
2. Huk runapa imapas rurarusqanmantaqa manam wisqaruspanku hasutanmankuchu sichus chay ruwasqan punchawkunapi manaraq kamachikuykuna lluqsispa hucha kasqanta qawachichkaptinqa. Hasutasqa kanqa chay hucha ruwasqan punchawkunapi kamachikuykunamanhina nisqanmanhinalla.

CHUNKA ISKAYNIYUQ (12).-Manam pipas yanqapas yanqaqa chaqwanmanchu ñuqanchikmanta nitaq ayllunchikkunapatapas, manam pipas yanqapuniqa yaykukuykunmanchu wasinchikmanpas, manataqmi chaski qillqanchiktapas yanqaqa pipas ñawirunmanchu. Lliwmi derechuyuq kanchik kaykunamanta kamachiykunawan amparachikunanchikpaq.
CHUNKA KIMSAYUQ (13)

1. Lliw runakunam maypipas purinanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik may llaqtatapas, may chiqantapas akllakuna chaypi wasichakunapaq.
2. Lliw runakunapam derecho kapuwanchik kikin nacionninchikmanta utaq maylaw nacionmantapas lluqsinanchikpaq hinaspa kikin nacionninchikman kutimunanchikpaq.

CHUNKA TAWAYUQ (14)

1. Sichus huk runa qatikachasqa kanman naciunninpa gobiernunhina mana yuyaykusqanrayku, hinaspaqa payqa derechuyuqmi huklaw naciunman ayqikuspa chaskisqa kananpaq.
2. Ichaqa chiqap hucha rurarusqanmanta justiciapa qatikachasqan runaqa manam runakunapa derechunman hapipakunmanchu huklaw naciunman ayqikuspa chaypiña qispisqa kawsakunanpaq.

CHUNKA PICHQAYUQ (15)

1. Lliw runam derechuyuq kanchik huk nacioniyuq kanapaq.
2. Kay derechunchiktaqa manam pipas yanqamantaqa qichuwachwanchu. Manataqmi pipas harkawasunmanchu huk naciunniyuq kananchista.

CHUNKA SUQTAYUQ (16)

1. Qaripas warmipas casarakuy patapiqa derechuyuqmi kanchik kuskachakuspa aylluyuq kananchikpaq, manam imananchu piña mayña kasqanchikpas utaq maylawmantam kayninchikpas, qaripas warmipas kaqlla derechuyuqmi kanchik casado kayninchikpi allin kawsakunanchikpaq chaynataq rakinakuy patapiña kaspanchikpas.
2. Pipas maypas ñawpaqta allinta rimanayukuspan casarakuchwan mana piqpa qatiykusqan.
3. Tayta-mamam llapa aylluntin estadopa chaninchasqan kananchikpaq derechuyuq kanchik, ñuqanchikqariki nacionta wiñachiq huk hatun ayllum kanchik.

CHUNKA QANCHISNIYUQ (17)

1. Lliwmi derechuyuq kanchik sapallanchikpas utaq hukllanasqapas ima rurasqanchikmanta kapuqniyuq kananchikpaq.
2. Manam kapuqninchiktaqa yanqaqa pipas qichuwachwanchu.

CHUNKA PUSAQNIYUQ (18).-Lliw runakunam derechuyuq kanchik imaynamantapas yuyaymanakunanchikpaq, sumaq sunquchakusqanchikmanhina kawsakunanchikpaq hinaspa ima apupi iñinanchikpaqpas. Kay derechunchikman hinaqa qispisqam kanchik ima iñiytaña chaskinanchikpaq hinaspa imaynamantapas iñisqanchikta ruwananchikpaq. Sapallanchikpipas utaq huk huñunakuypipas ruwachwanmi chay iñisqanchiktaqa hinaspapas yachachichwanmi wasinchikpi utaq maypipas.

CHUNKA ISQUNNIYUQ (19).-Lliw runakunam imayna yuyaymanakusqanchiktapas rimarinanchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik mana pipa harkakusqan chaykunata willakunanchikpaqpas, chaskichwantaqmi hukkunapa yuyaymanakusqantapas.

ISKAYCHUNKA (20)

1. Kanmi derechunchik huñunakunapaq chaynataq ima huñunakuyta hawkalla hatarichinapaqpas.
2. Manam pipas mana munaspaqa mayqinña huñunakuymanpas qatiykusqaqa kanmanchu.

ISKAYCHUNKA HUKNIYUQ (21)

1. Lliw runakunam derechuyuq kanchik gobiernunpi imallapipas yanapakunapaq, chaytaqa rurachwanmi kikinchikpunipas utaq munasqanchikta akllaspapas.
2. Lliw runakunam kaqlla derechuyuq kanchik gobiernunchikpa wasinkunaman yaykuspa chaypi uyarichikunapaq, ima mañakusqanchikta huntachikunapaq.
3. Gobiernupa atiyninqa kachkan lliw llaqtakuna munaspanchik chay auturidadta quptillanchikmi, chay munasqanchiktam riqsichinchik maychus akllaspanchik; chay akllaytam ruwayta atinanchik mana pipa yachasqanta chaynapi munasqanchikpaq akllananchikpaq.

ISKAYCHUNKA ISKAYNIYUQ (22).-Lliw runakunam llaqtapa chayaqiq kasqanchikrayku derechuyuq kanchik may tiyasqanchik llaqta ukupi allin qawasqa kanapaq, chaynapi tukuy allin kayman chayananchikpaq. Atikunmi, llaqtanchikpa llamkayninmanta huk nacionkunapa yanapayninmantapas imaymana chaskinapaq: qullqiyuq kanapaq, allin runahina kawsanapaq, allin yachaykunayuq kanapaq, chaywan allin kawsayman chayanapaq, sumaq runahina kanapaq.

ISKAYCHUNKA KIMSAYUQ (23)

1. LIiw runakunam munasqanchikpi llamkananchikpaq derechuyuq kanchik, derechuyuqtaqmi kanchik mana llamkayniyuq kaspa llamkayta tarinanchikpaq, llamkasqanchikmanhina qullqita chaskinapaq, manam pipas munarispanqa qarquwachwanchu llamkayninchikmantaqa.
2. LIiw runakunam derechuyuq kanchik mana ima sayapakuykunawan llamkayninchikmanhina, llamkasqanchikmanhina pago chaskinanchikpaq.
3. Lliw llamkaq runakunam derechuyuq kanchik llamkasqanchikmanhina pagonchik chaskinanchikpaq, ichaqa chay qullqi chaskisqanchik aypananmi aylluntin sumaq kawsakunanchikpaq; mana chayqa chaskinam yanapakuyta chaypaqhina hatarichisqa yanapakuqkunamanta.
4. Lliw runakunam derechuyuq kanchik llamkaq masinchikkunawan sindicato nisqata paqarichiyta utaq may sindicatumanpas yaykuyta chaynapi derechunchikta amachanapaq.

ISKAYCHUNKA TAWAYUQ (24).-Lliw runakunam derechuyuq kanchik llamkaymanta samananchikpaq, chay samaypi ima munasqanchik rurananpaq, derechuyuqtaqmi kanchik atisqanchikmanhinalla sapa punchaw llamkananchikpaqpas hinaspa vacacionalninchik chaskinanchikpaqpas.

ISKAYCHUNKA PICHQAYUQ (25)

1. Lliw runakunam derechuyuq kanchik allin kawsayta tarispa aylluntin allin mikusqa, allin pachasqa hinaspa qali kawsakunapaq. Derechuyuqtaqmi kanchik amparasqa kananchikpaq, mana ima ruray atiq kaspapas, unquqña kaspapas, warminpa qarinpa wañusqan rayku saqisqa runa kaspapas, machu utaq paya kaspapas; derechuyuqtaqmi kanchik manaña llamkayniyuq kaspapas ima mantenikunanchikpaq kaqta chinkachispapas amparasqa kananchikpaq.
2. Wiksayuq warmikunapas chaynataq irqikunapas derechuyuqmi kanku allin qawasqa kanankupaq. Allin kuskachasqa warmi qari kaq utaq sirvinakuy ukupi paqariq irqikunapas kaqlla derechuyuqmi kanku amparasqa kanankupaq.

ISKAYCHUNKA SUQTAYUQ (26)

1. Lliw runakunam derechuyuq kanchik yachay wasiman yachakuq yaykunanchikpaq. Qallariyllanpipas yachakuytaqa mana qullqillapaqmi wawakuna chaskinanku. Kamachisqamanhinaqa chaynanpunim kanan. Derechuyuqtaqmi kanchik Universidad, mama yachay wasiman llapallanchik yaykunapaq. Llapallanchikpaqmi kaqlla kanqa chay hatun wasikunaman yaykuspa yachaykuna chaskinapaq, ichaqa allin yachakuy hapisqanchikmanhina astawanraq hatun wasikunapa punkun kicharikunqa, chaynapi imam munasqanchikman chayananchikpaq.
2. Educacionpa rurunqa kanan runakunapa allin kawsakuyninmi hinaspa lliw derechunkuna sumaq riqsiymi chaynapi qispisqa kaynin allin chaninchasqa kananpaq. Chaywan hawkalla kaspanchikmi uyarinakunanchik, rimapayakunanchik huklaw nacionkunawan, wakin mana riqsisqanchik runakunawan huk apukunapi iñiqkunawanpas. Huñunasqa nacionkunatapas ima rurayninpipas yanapananchikmi tukuy kay pachapi hawka kawsakuy kananpaq.
3. Tayta mamakunaqa derechuyuqmi kanchik imayna educacionta wawanchikkuna chaskinankupaq.

ISKAYCHUNKA QANCHISNIYUQ (27)

1. LIiw runakunam derechuyuq kanchik munasqanchikmanhina maymi kawsayyachaykuna ruray kaptinpas yanapakunanchikpaq. Ima sumaq ruray yachaywan sunquchakuyta, chaymantapas derechuyuqmi kanchik chay musuq chiqap yachaykunawan yanapachikuyta, imatapas chay ruraykunamanta chaskiyta.
2. Sichum umallanchikmanta imapas chaninchayuq kaqta hurquruchwan: qillqaykunata, sumaq ruray yachayta utaq pipapas manaraq rurasqanta imatapas chayraq taqwiruswan, ruraruchwan, hinaspaqa derechuyuqmi kanchik chay paqarichisqanchikkunapa ima qusqanrayku paguta chaskinapaq, hinallataq chaninniyuq kasqanta harkananchikpaq.

ISKAYCHUNKA PUSAQNIYUQ (28)
Derechuyuqmi kanchik nacionninchikpi utaq may nacionkunapipas huk runahinalla, kaqlla derechuyuqhinalla qawasqa kananchikpaq, chaynapiqa kay tukuy qawasqanchik derechunchikkuna aypasqa kanqa.


ISKAYCHUNKA ISQUNNIYUQ (29)

1. Lliw runakunam llaqtanchikrayku imapas kanchik, chayraykum llaqtanchikpi yuyaywan ima rurasqanchikpas allin kanan.
2. Derechunchikpa nisqanmanhina utaq qispisqa kayninchikpi ima rurasqanchikpas manam pipa harkasqanchu kanman, chaykunamantaqa kamachikuykunallam harkakuwachwan, chayqa kanman wakinpa derechunkuna utaq qispisqa kayninku mana usurpasqa kananpaqmi, chaynapi chaqwakuna mana kananpaq. Chaynapitaq lliw runakunaqa sapakama kikin naciunninchikpi hawkalla kawsakunanchikpaq.
3. Kay derechunchikkunaqa utaq qispisqa kayninchikkunaqa manam imaraykupas hukllawasqa naciunkunapa munasqanta ima rurayninkunata waqllichiy yuyaywanqa rurakunmanchu.

KIMSA CHUNKA (30).-Kay hatun kamachikuy qillqapiqa nichkanqa llapanchikpa derechunchik qispisqa kananpaqmi, manam huk runallapaqchu, manataqmi kamachikkuqkunallapaqchu, aswanpas pachantin llaqtakunapin huntakunan. Manam pipas kay qillqapa nisqanta waqllisqata hapispa ima munasqanta ruranmanchu.


MUSUQ SIMIKUNA/ PALABRAS NUEVAS

· USUCHISQAN. Deviene de desperdiciar, en este caso quiere decir despreciado.
· ALLIPANAKUYTA: Deviene de estar bien, en este caso quiere decir amistar.
· HUÑUSQA NACIUNKUNA: Naciones Unidas.
· CHASKI QILLQA: Carta.
· ÑAWIRINMANCHU: Deviene de ñawiriy, en este caso quiere decir no puede leer.
· KAPUQNIYUQ: Pertenencias, el que tiene bienes.
· HUÑUNAKUYMANPAS: Asociación u organización.
· HAPIYNINPI: Bajo su jurisdicción, en este caso quiere decir bajo su protección.
· CHAYAQIY: Pertenecer, integrar.
· KAWSAYYACHAY: Cultura.

Puka Kapirusitamanta


Huk kutis sumaq sipascha kasqa. Mamitansi munay puka punchuchata, chukuchawuqta rurapusqa, sipaschaqa munasqan punchuchallanwansi urayman wichayman purisqa, lliw llaqta runakunapis puka Kapirusita nispa sutiyapunku.

Huk p’unchaw, mamitan kamachin misk’i t’antakunata sach'a-sach'a urqu qhipapi tiyaq hatun mamitanman apanampaq, aman ñanpi purispa sayarinkichu nispa, ñataq sach'a-sach'a kinrayqa manchakunapaq kasqa, chaypi huk millay yaryasqa atuq purikachasqanrayku.
Kapirusitaqa misk’i t’antayuq t’ipanta huqarispa ñantakama puriykun. Sach’a sach’a chawpi kinrayta purinan kasqa hatun mamitanpa wasinmam chayananpaq, chaysi sumaq sipaschaqa manas manchakunchu, ñataq ñanpi tukuy riksisqan pisqukunawan, purun quwikunawan, tarukachakunawan tupasqa.

Chaysi, hatun millay atuqta ñawpaqninpi rikun.
– ¿Sipascha, maytan rinki? – atuq rak’u kunkawan tapun.
– Hatun mamitaypa wasinmanmi – nipun Kapirusitaqa.
– Manan karuchu –atuqqa uman ukhullapi qamutan, qhipaman kutirapuspa.

Kapirusitaqa misk’i t’antayuq t’ipanta qurapatapi churayuspa, sumaq llimpi t’ikakunata pallaspa pukllaykun:

– Atuqqa ripukapun – nispa sunqun ukhupi chaninchan – , mana imapis maychakunaypaq kanchu. Hatun mamitayqa aswantaraq kusirikunqa sumaq t’ikakuna, misk’i t’antakuna apasqaywan.
Chaykamaqa, atuqqa hatun mamitanpa wasinman rin, llamp’u kunkuchawan payachataqa wasi punkunman waqyan, mamakuchaqa Kapirusitapaq hamutaspa punkunta kicharin. Huk atuq sipiq runa ñan purisqanmanta atuq wasiman chayasqanta qhawarisqa.
Atuqqa ch’arki mamakuchataqa millp’urpapun, puñunanmantaq winarpakuspa, ñawintataq waqtanta ch’ikmichin pacha. Mana nichhutachu suyan, Kapirusitaqa munay kusi kusillaña chayamun pacha.

Wawachaqa kawitupataman asuykuspa, hatun mamitantaqa nichhu murasqata rikun.
– Hatun mamitay, hatun mamitay, ¡aswan hatunmi ñawinki!
– Qamta allin qhawarinaypaqmi – nin atuqqa hatun mamitan kunkanta yachapayaspa.
– Hatun mamitay, hatun mamitay, ¡ aswan hatunmi rinriyki!
– Qamta allin uyariynaypaqmi – nillantaq atuqqa.
– Hatun mamitay, hatun mamitay, ¡aswan hatunmi kiruchaykikuna!
– Qanta ........¡allin mikhurinaypaqmi! – niruspa, atuqqa wawa millp’urunanpaq qhawanman phawawuy, kaq, imaynas hatun mamitanta rurarqan, chhaynallatataq.

Chaykamaqa, atuq sipiq runaqa llakisqa, atuqpa huchanta musyaspa, mamakuq wasinta qhawaq hamun, sichus allin kawsaylla kan chayta. Chakra ruraq yanapayninta mañarikuspa, iskayninku utqhayllaña wasiman chayarunku. Wasiq punkunta kichasqata rikurunku, millay hatun atuqtataq kawitu patapi puñusqata tarinku, wiksanpis tinya tinyallaña.
Atuq sipiq runaqa kuchillunta urquspa, atuqta nak’arun pacha, wiksanta hatunta kicharun. Mamakuchaqa, Kapirusitawan atuq wiksanpi, ¡Kawsakuchkakuraqmi!

Atuq runa mikhuy wanananpaq, atuq sipiq runaqa atuqpa wiksanta rumikunawan hunt’arquspa siraykapun. Atuqqa musq’uyninmanta rikch’arquspa, nichhuta chak’ichakuspa quchaman unu upyaq rin. Rumiq wiksanpi llasayninwan quchaq sunqu ukhunman umanpanmanta urmayun, hiq’ipaspa wañupun.

Kapirusitaqa, hatun mamitanpiwan manaña hayk’aqpis manchachisqañachu kanku, Kapirusitataq wanansi chay mana kasukusqanmanta. Hatun mamitantapas nin, mana riqsisqa runakuwan amaña rimanakunanpaq. Chaymanta pacha, mamitanpa, hatun mamitantapuwan munay yuyayninkunata kasukuyta atin.
Tukuy.
Tikraq: Miguel Ángel Pinto Tapia / pitman_38@hotmail.com
Musuq simikuna

v Wanay: Arrepentirse.
v T’ipa: Canasta.
v Hatun mamita: Abuela, mamá grande.
v Pisqu: Ave.
v Hamutay: Pensar.
v Chaninchay: Evaluar.
v Musyay: Adivinar, darse cuenta.
v Sirisqa: Echado.